Do mito ao culto: a función simbólica de santo Amaro e san Mauro

Mateo Fontán Couto

En Galicia, o inverno non se entende só como estación de frío e escuridade prolongada. É un tempo que imprime ritmo á vida rural, ao traballo nos campos e ao coidado mutuo, e que á vez ofrece espazo para a reflexión, espera e transmisión cultural. As noites longas e a quietude do aire frío convidan á meditación sobre a continuidade do ciclo anual, e neste contexto certos santos ocupan un lugar central, funcionando como mediadores simbólicos entre o mundo humano e as dificultades propias da estación. Entre eles destacan santo Amaro e san Mauro, figuras sincréticas que expresan esperanza, orde e firmeza, fundamentais para comprender a relación entre cultura, natureza e relixión popular durante o inverno galego. A proximidade fonética entre Mauro e Amaro, unida á forza simbólica da lenda, fixo que ambos personaxes se solapasen na memoria colectiva.

Santo Amaro concíbese tradicionalmente como o viaxeiro que procura o Paraíso Terreal, transcendendo os límites do tempo e do espazo. A súa lenda, recollida en obras medievais como La Vida del Bienaventurado San Amaro, conecta simbolicamente coa travesía de san Brandán, relatada no Libro de los viajes de San Brandán, o monxe irlandés que explorou mares descoñecidos en busca do Paraíso. Esta conexión, máis simbólica que literal, suxire unha imaxe compartida de viaxe, proba e retorno transformador, que manifesta a maneira en que a tradición galega entende o inverno: como período de afastamento, preparación e esperanza. A devoción a santo Amaro documentase en localidades como a vila de San Amaro ou Vilanova de Arousa, onde se celebra a Festa dos Callos, ritual de xaneiro que combina actos relixiosos, romaría e gastronomía, e pequenas ermidas en Matamá ou Castro Caldelas manteñen vivo este vínculo simbólico. Méndez Ferrín lembra que santo Amaro é un santo “fantástico e literario”, fóra do tempo e da Igrexa, cuxa lenda de viaxe ao Paraíso reflicte relatos como os do san Brandán ou Trezenzonio; ademais sinala que o seu nome debe pronunciarse, en ligazón perfecta, “Sanamaro”.

Edicións das obras citadas

Xunto á súa dimensión atlántica, santo Amaro aparece tamén como peregrino e hospitaleiro: nado en Francia, peregrinou a Santiago de Compostela e, no regreso, estableceuse en Burgos, dedicando a súa vida a pobres, enfermos e camiñantes no Hospital do Rei, onde faleceu. A súa memoria materialízase na ermida de San Amaro, situada no antigo cemiterio do hospital e no trazado do Camiño, que conserva o sarcófago pétreo erixido en 1614, centro dunha devoción continuada, aínda que excluído do Martirologio Romano por consideralo lendario. Esta faceta insírese nun conxunto de santos asociados á peregrinación —Santiago, santa Bríxida, san Geroldo— invocados como mediadores do viaxeiro, e a iconografía e os gozos populares preséntano esperando nos camiños aos peregrinos cansos, protexendo pés e mans, reforzando a hospitalidade como forma de santidade. A tradición fundiu dúas imaxes complementarias: o santo Amaro peregrino, ligado ao Camiño e á caridade hospitalaria, e o santo Amaro lendario, navegante que busca o Paraíso occidental, expresións dunha mesma lóxica simbólica do tránsito e da esperanza no retorno.

San Mauro, discípulo de san Bieito e figura central do monacato occidental, achega outra dimensión á experiencia do inverno, asociada á disciplina, á orde e á estabilidade necesarias para soster a vida colectiva nos días máis duros. A súa presenza, ás veces sobreposta coa de santo Amaro, mostra que a tradición non busca tanto precisión histórica como eficacia simbólica: o monxe disciplinado acompaña e equilibra ao viaxeiro, garantindo que a apertura ao descoñecido se manteña sostida pola continuidade. En Pontevedra, na parroquia de Mourente, san Mauro ou santo Amaro dá nome a un barrio, ao cemiterio municipal e a unha capela onde se conserva a súa imaxe. Ademais, a Basílica de Santa María atesoura unha representación do santo coa súa iconografía característica, utilizada tradicionalmente no Corpus Christi, en particular polo gremio dos forneiros. Igrexas e antigos espazos monásticos, especialmente arredor de Pontevedra, conservan imaxes do santo como testemuño da súa relevancia na devoción popular.

Representacións de santo Amaro e san Mauro.

(M.F.C. mediante o programa ChatGPT)

As celebracións en honra destes santos teñen lugar nos días centrais de xaneiro, sendo o 15 o día propio, cando o inverno mostra a súa máxima intensidade. Procesións, romarías e visitas ás ermidas permiten reafirmar a identidade e os lazos sociais, ao tempo que conectan a relixión coa organización do tempo e cos ciclos naturais. Neste patrón evidenciase como a tradición popular articula sentidos e valores, transformando o inverno nun período cargado de significado.

Xunto a santo Amaro e san Mauro, outros santos do calendario invernal completan este sistema simbólico. Santo Antón Abade, celebrado o 17 de xaneiro, asóciase á protección do gando e á orde do mundo rural; San Brais, invocado o 3 de febreiro contra os males da gorxa e do frío, mantén presenza a través do pan e as candeas bendicidas ou os cordóns; tamén a Candeloria, o 2 de febreiro, marca un limiar no ciclo anual: a bendición da luz e das candeas simboliza o retroceso do inverno e a proximidade da renovación.

Santo Amaro e san Mauro representan, cada un ao seu modo, unha intelixencia cultural que transcende a relixión formal. Amaro simboliza a viaxe, a esperanza e o horizonte aberto, lembrando que mesmo nas noites máis longas sempre existe a posibilidade do retorno e da renovación. Mauro ofrece firmeza, disciplina e raíces profundas, asegurando que a sociedade manteña orde e continuidade. Deste xeito, reflicten que o inverno galego foi asumido e organizado colectivament

Integrados nas festas, nas ermidas e na memoria colectiva, estes santos revelan datos da capacidade das comunidades de artellar respostas simbólicas que combinan mito, relixión e realidade. Santo Amaro, lonxe de ser un simple relato, encarna a capacidade da tradición galega de preservar símbolos, transmitilos e iluminar a comprensión colectiva dos ciclos da vida e do mundo natural.

Publicado en Pontevedraviva.com o 17/01/2026, en https://www.pontevedraviva.com/es/opinion/tribuna/mito-culto-funcion-simbolica-santo-amaro-san-mauro-mateo-fontan-couto_513763_102.html?fbclid=IwY2xjawPcY3RleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETExREV5ZGRZMU1rWXhQWWRic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHpjMWIQWRvz-ukX3dNoSFL_4qF7P7omDHbjvoJDSfSBBrIP4mSgr0V-EWxoR_aem_KbhnwccTMlSrWPvBV2pgFQ