AS FORMIGAS SEGUEN AÍ

Mateo Fontán Couto

Hai libros que regresan a nós como quen volve a unha conversa interrompida. O reencontro con O crepúsculo e as formigas produciuse desta vez pola mediación afectuosa da amizade: foi Enrique Acuña quen achegou, como agasallo fermoso e significativo, aquela edición clásica de Xerais —xa na súa quinta impresión— que tantos lectores recoñecen polo seu deseño.

Reler a obra de Xosé Luís Méndez Ferrín é comprobar ata que punto hai textos que non perden actualidade porque nunca quixeron falar só do seu tempo. O crepúsculo e as formigas propón unha alegoría sinxela na forma e fonda no alcance: unha orde que declina e unha forza mínima, organizada e persistente que avanza sen facer ruído. O crepúsculo non funciona aquí como metáfora ornamental, senón como diagnóstico. As formigas representan esa outra maneira de actuar na historia que non precisa épica nin liderados visibles.

No entanto, non é un libro de fábulas nin de alegorías con insectos protagonistas, senón un conxunto de historias duras protagonizadas por persoas, situadas en contextos opresivos, pobres ou moralmente degradados. As formigas funcionan como motivo recorrente ou imaxe secundaria, pero o centro dos relatos é sempre a experiencia humana: individuos sometidos á violencia, á miseria, á humillación ou á perda de sentido nun mundo pechado. Ferrín presenta personaxes anónimos ou apenas perfilados, non para simbolizalos, senón para subliñar a súa condición de xente común atrapada en situacións límite. O prólogo de Ramón Piñeiro insiste precisamente nesa dureza contida, salientando que non se trata de realismo social nin de denuncia directa, senón de narracións que expoñen estados humanos extremos mediante unha prosa seca e sen concesións, onde a crueldade e o desgaste aparecen como feitos asumidos da vida cotiá.

A portada da edición de Xerais, ilustrada por M. Fragoso, condensa con grande eficacia esa tensión central do relato. Dúas figuras humanas, case idénticas, enfróntanse nun primeiro plano incómodo e claustrofóbico: cores violentas, bocas abertas, ausencia de contexto. A estética expresionista da imaxe —deformada, directa, sen concesións— non busca acompañar o texto de maneira decorativa, senón interpretalo. O conflito aparece reducido ao esencial: o choque frontal, a comunicación convertida en berro, a imposibilidade de mediación.

Fragoso, ilustrador habitual de edicións galegas nas décadas finais do século XX, desenvolveu unha obra marcada pola expresividade do trazo e polo interese polos conflitos humanos e sociais. O seu traballo, afastado de calquera neutralidade estética, dialoga con frecuencia coa literatura máis incómoda do seu tempo, ofrecendo imaxes que non suavizan o texto, senón que o intensifican. Nesta portada, Fragoso non representa as formigas: como no propio relato, o decisivo permanece fóra de plano, suxerido máis ca mostrado.

Hai un momento especialmente revelador na obra de Ferrín: aquel no que as formigas comezan a ocupar espazos pensados para a orde e o control. Non entran como invasión espectacular, senón como presenza constante, repetida, imposible de erradicar. Ferrín constrúe aí unha das intuicións máis lúcidas do libro: o poder non sempre cae por asalto; ás veces cae por desgaste.

A prosa acompaña esa idea. Sen excesos nin alardes, os relatos avanzan por acumulación simbólica, creando unha atmosfera de incomodidade progresiva. Non hai personaxes psicoloxicamente desenvolvidos nin conflitos individualizados: o que está en xogo é unha maneira de entender a historia. Dun lado, a autoridade inmóbil; do outro, a acción colectiva paciente.

Ler hoxe O crepúsculo e as formigas é constatar que os crepúsculos seguen a presentarse con pompa retórica, mentres as formigas continúan o seu labor lonxe do foco. Quizais por iso o libro segue a incomodar: porque non ofrece consolo nin final tranquilizador. Só unha advertencia serena e persistente. A historia, parece dicir Ferrín —e tamén Fragoso desde a súa imaxe— non sempre cambia cando máis se nota, senón cando menos se ve.