OS CRUCEIROS XACOBEOS DA RUTA TRASLATIO: UN VIACRUCIS DE PEDRA SOBRE A AUGA

 Mateo Fontán Couto

Hai libros que se len cos ollos e outros que se len coa memoria. A Guía dos cruceiros xacobeos no Camiño do Mar de Arousa e Ulla, editada pola Fundación Ruta Xacobea do Mar de Arousa e Ulla e promovida por Turismo de Galicia a través da S.A. de Xestión do Plan Xacobeo, pertence a estes últimos. Trátase da segunda edición dunha obra publicada inicialmente en castelán, agora vertida ao galego nun exercicio non só lingüístico, senón tamén simbólico, ao celebrar a lingua dun territorio que aprendeu a nomearse mirando á auga. Non é só unha publicación: é unha pequena arca onde se gardan pedra, auga, fe e territorio, un libriño que lembra que antes dos camiños de po houbo camiños líquidos e que Galicia tamén chegou a Santiago navegando.

A obra céntrase na existencia de vinte e dous cruceiros xacobeos en pedra que sinalan o percorrido marítimo-fluvial da Ruta Traslatio, a variante do Camiño de Santiago que percorre a ría de Arousa e o río Ulla ata Pontecesures, onde a peregrinación abandona a auga e retoma a terra. Este conxunto conforma o único viacrucis marítimo-fluvial documentado no mundo, unha afirmación que impón respecto. Nesta edición incorpórase ademais o cruzamento de Candorxo, no Grove, erguido como novo cruceiro e integrado xa no itinerario, ampliando un catálogo vivo en diálogo constante co territorio.

A guía aséntase na tradición da Traslatio Apostólica, segundo a cal os restos do Apóstolo Santiago chegaron a Galicia por mar tras o seu martirio, internándose pola ría de Arousa e remontando o Ulla cara ao interior. Esta tradición, recollida en fontes medievais e fondamente enraizada na cultura galega, preséntase aquí como columna vertebral dun itinerario espiritual, histórico e simbólico que explica o país desde a auga.

Din que a memoria non esquece, con honestidade, que a ruta é tamén froito dun impulso contemporáneo. Foi na década de 1960 cando se concibiu a idea de marcar simbolicamente o percorrido marítimo mediante cruceiros, seguindo o modelo do viacrucis terrestre. Os primeiros foron obra de Alfonso Sanmartín Abelleira, escultor e restaurador que dotou a ruta dunha coherencia formal e simbólica inicial. A eles engádense catro cruceiros de capeliña ou de Loreto realizados no século XXI con motivo do Ano Santo de 2004, obra de Cabeza Quiles, así como o cruceiro de 2017, creado por Francisco Pazos, que pecha, por agora, unha xeira escultórica que atravesa décadas. Este proceso acompañouse da creación da Fundación e da progresiva consolidación institucional da ruta, hoxe integrada na Variante Espiritual do Camiño Portugués.

A estrutura da obra é clara e austera. Antes da descrición individual de cada cruceiro, ofrécese unha introdución do autor do texto, Cristóbal Ramírez, que sitúa ao lector no contexto histórico, simbólico e territorial do itinerario. A partir de aí, cada un dos vinte e dous cruceiros recibe un tratamento individualizado que abrangue localización, descrición formal, iconografía, función simbólica e relación co contorno, guiando o lector desde a boca da ría ata Pontecesures, lugar de tránsito entre dous modos de camiñar.

Os cruceiros preséntanse como un sistema coherente, unha linguaxe de pedra estendida sobre a auga. Sitúanse en Ribeira, O Grove, Vilagarcía de Arousa, Rianxo, A Pobra do Caramiñal, Catoira, Valga e Pontecesures, en illotes, puntas costeiras, ribeiras e zonas portuarias. Cumpren unha función tripla: estacións dun viacrucis marítimo, fitos visuais para a navegación e expresións da escultura popular galega integradas na paisaxe.

Algunhas cruces representan o Apóstolo Santiago como peregrino ou navegante; outras incorporan iconografía mariñeira —vieiras, áncoras, motivos do mar— e non faltan os cruceiros co Cristo Crucificado, reforzando a lectura penitencial e meditativa do percorrido. Todo isto recóllese con sobriedade e precisión, acompañado polas coidadas fotografías de Adolfo Enríquez.

Mais a verdadeira achega da guía vai máis alá do inventario. Consolida o recoñecemento do itinerario marítimo-fluvial como Camiño de Santiago con identidade propia, reivindica o cruceiro como elemento vivo da paisaxe cultural galega e vincula patrimonio, espiritualidade, turismo cultural e sustentabilidade territorial cunha clara vontade pedagóxica.

A dimensión peregrina tampouco queda fóra. A obra ofrece orientacións para realizar a ruta por vía marítima, lembra a conexión coa Variante Espiritual e recoñece a navegación tradicional ou turística como forma lexítima de peregrinación, con selado de credenciais e continuidade ata Compostela. O libro non impón; convida.

No fondo, esta guía suxire que Galicia é un país que aprendeu a rezar mirando á auga, que antes de pisar o Camiño houbo quen o remou, e que estes cruceiros, quedos e firmes, seguen a dicirnos que a fe tamén pode flotar.