O ESQUELETO NO MANTEL: DA LARVA CONVIVIALIS ROMANA Á RETRANCA DA NOSA SOBREMESA

 Mateo Fontán Couto

Os obxectos antigos fascínnanos! Algúns deles, ao saíren á luz tras séculos de silencio, semellan fálarnos cunha familiaridade desconcertante. Non precisan de grandes monumentos nin de epopeas bélicas para explicaren unha civilización enteira; bástalles con caber na palma da man e pousarse no medio dunha mesa ben servida. Iso mesmo ocorre coa chamada larva convivialis —ou, en plural, larvae conviviales—, aquel pequeno espectro de banquete que os romanos gustaban de sacar entre copas de viño e manxares durante as súas ceas festivas.

Tratábanse de diminutos esqueletos articulados, labrados con primor en prata, bronce ou madeira —e tamén reproducidos en mosaicos e copas de bebida—, que os anfitrións facían bailar sobre o mantel ou entregaban como agasallo aos seus convidados nos convivia. A primeira vista, ao ollo contemporáneo pode antollárselle un detalle lúgubre, case macabro, impropio dunha reunión alegre. Porén, na mentalidade da antiga Roma o seu sentido era xustamente o contrario: era un memento mori («lembra que vas morrer») de raíz profundamente epicúrea e vitalista.


 Exemplos de larvae conviviales romanas: pequenos esqueletos articulados empregados nos banquetes como símbolo da fugacidade da vida


Ao sentar a morte á mesa en miniatura, o convidado romano recibía unha invitación directa ao carpe diem: a lembranza nidia de que a existencia é breve e fráxil, polo que cumpriría espremer o instante presente sen remorsos. A ese impulso sumábase tamén unha certa conxuración irónica e supersticiosa, pois rirse da morte no medio da abundancia servía, dalgún xeito, para escorrentala. Petronio recolleuno con mestría inmortal no Satiricón, cando o opulento Trimalción guinda un esqueleto de prata articulado sobre a mesa diante dos seus comensais e exclama:

«¡Que pouquiña cousa é o home! Así quedaremos todos cando nos leve o Orco; vivamos, pois, mentres poidamos gozar.» [Petronio, O Satiricón (o banquete de Trimalción)].


Copa de prata do tesouro romano de Boscoreale, decorada con esqueletos de filósofos e poetas (á esquerda), e mosaico pompeiano do Memento Mori, coa caveira, a bolboreta e a roda da Fortuna como símbolos da morte, da alma e da fugacidade da vida (á dereita)


Chegados a este punto, convido ao lector deste baúl a facer un pequeno xogo de espellos entre o Mediterráneo antigo e a nosa propia terra. Se pechamos os ollos e buscamos na memoria cultural de Galicia, atoparemos algunha similitude con ese esqueleto que presidía o festín romano? É certo que nas nosas casas non gardamos figuriñas articuladas para sacalas á sobremesa, pero se miramos con vagar o noso imaxinario popular, descubriremos tres paralelos sorprendentes onde a morte, as ánimas e a celebración arredor da mesa dialogan coa mesma naturalidade.

O primeiro fío é case etimolóxico e mítico. Na relixión romana, as larvae eran orixinariamente os espíritos inquietos dos defuntos que non achaban descanso e vagaban asustando os vivos. Dese mesmo substrato mediterráneo-atlántico bebe a nosa Santa Compaña, esa procesión nocturna de ánimas en pena que percorre as corredoiras. A diferenza está no xesto cultural: mentres Roma «domesticou» aquel temor metendo o espectro no comedor para facer burla del entre risas, Galicia mantivo o respecto sacro da noite nos cruzamentos de camiños.

O segundo paralelo atopámolo na permeabilidade da fronteira entre vivos e mortos cando hai comida polo medio. Na tradición galega, a morte nunca foi motivo para baleirar a mesa, senón todo o contrario. Pensemos nos antigos banquetes funerarios —os parrafeos ou comidas de enterro das nosas aldeas—, nos que tras o sepelio a familia e a veciñanza compartían un xantar abondoso como xeito de reafirmar a continuidade da vida diante do defunto. E pensemos tamén na noite de Defuntos, cando en moitas casas do rural se deixaba a mesa sen recoller do 1 ao 2 de novembro —con castañas, pan e viño— para que as ánimas da familia participasen tamén do banquete doméstico.

Por último, queda a actitude vital. Mentres o patricio romano observaba o seu esqueleto de bronce ou madeira antes de brindar cunha copa de viño de Falerno, a sabedoría popular galega condensou exactamente esa mesma filosofía da larva convivialis na conversa de taberna, no furancho ou arredor dunha queimada. É o noso célebre «comamos e bebamos, que hoxe estamos e mañá non sabemos». A retranca galega cumpre aquí a mesma función que aquela peza de ourivería antiga, pois integra a certeza da morte con humor e ironía para lle quitar solemnidade e celebrar, en compaña, o milagre sinxelo de estar vivos

Quizais, no fondo, aquel esqueleto articulado de Pompeia ou de Roma non estea tan lonxe das nosas mesas de outono. Cambian o bronce e a prata polo barro e o viño novo, pero permanece intacta a vella sabedoría de quen sabe brindar sabendo que o tempo pasa.


A larva convivialis romana como símbolo da fugacidade da vida, nun diálogo entre o antigo ritual do banquete e a tradición galega das ánimas


 

Comentarios

Publicacións populares