O ESQUELETO NO MANTEL: DA LARVA CONVIVIALIS ROMANA Á RETRANCA DA NOSA SOBREMESA
Mateo Fontán Couto
Os obxectos
antigos fascínnanos! Algúns deles, ao saíren á luz tras séculos de silencio,
semellan fálarnos cunha familiaridade desconcertante. Non precisan de grandes
monumentos nin de epopeas bélicas para explicaren unha civilización enteira;
bástalles con caber na palma da man e pousarse no medio dunha mesa ben servida.
Iso mesmo ocorre coa chamada larva
convivialis —ou, en plural, larvae
conviviales—, aquel pequeno espectro de banquete que os romanos gustaban de
sacar entre copas de viño e manxares durante as súas ceas festivas.
Tratábanse de
diminutos esqueletos articulados, labrados con primor en prata, bronce ou
madeira —e tamén reproducidos en mosaicos e copas de bebida—, que os anfitrións
facían bailar sobre o mantel ou entregaban como agasallo aos seus convidados
nos convivia. A primeira vista, ao
ollo contemporáneo pode antollárselle un detalle lúgubre, case macabro,
impropio dunha reunión alegre. Porén, na mentalidade da antiga Roma o seu
sentido era xustamente o contrario: era un memento
mori («lembra que vas morrer») de raíz profundamente epicúrea e vitalista.
Ao sentar a
morte á mesa en miniatura, o convidado romano recibía unha invitación directa
ao carpe diem: a lembranza nidia de
que a existencia é breve e fráxil, polo que cumpriría espremer o instante
presente sen remorsos. A ese impulso sumábase tamén unha certa conxuración
irónica e supersticiosa, pois rirse da morte no medio da abundancia servía,
dalgún xeito, para escorrentala. Petronio recolleuno con mestría inmortal no Satiricón, cando o opulento Trimalción
guinda un esqueleto de prata articulado sobre a mesa diante dos seus comensais
e exclama:
«¡Que pouquiña cousa é o home! Así quedaremos todos
cando nos leve o Orco; vivamos, pois, mentres poidamos gozar.»
[Petronio, O Satiricón (o banquete de
Trimalción)].
Copa de prata do tesouro romano de Boscoreale, decorada con esqueletos de filósofos e poetas (á esquerda), e mosaico pompeiano do Memento Mori, coa caveira, a bolboreta e a roda da Fortuna como símbolos da morte, da alma e da fugacidade da vida (á dereita)
Chegados a este
punto, convido ao lector deste baúl a facer un pequeno xogo de espellos entre o
Mediterráneo antigo e a nosa propia terra. Se pechamos os ollos e buscamos na
memoria cultural de Galicia, atoparemos algunha similitude con ese esqueleto que presidía o festín romano? É certo que nas nosas casas non gardamos
figuriñas articuladas para sacalas á sobremesa, pero se miramos con vagar o
noso imaxinario popular, descubriremos tres paralelos sorprendentes onde a
morte, as ánimas e a celebración arredor da mesa dialogan coa mesma
naturalidade.
O primeiro fío é
case etimolóxico e mítico. Na relixión romana, as larvae eran orixinariamente os espíritos inquietos dos defuntos que
non achaban descanso e vagaban asustando os vivos. Dese mesmo substrato mediterráneo-atlántico
bebe a nosa Santa Compaña, esa procesión nocturna de ánimas en pena que percorre
as corredoiras. A diferenza está no xesto cultural: mentres Roma «domesticou»
aquel temor metendo o espectro no comedor para facer burla del entre risas, Galicia
mantivo o respecto sacro da noite nos cruzamentos de camiños.
O segundo
paralelo atopámolo na permeabilidade da fronteira entre vivos e mortos cando
hai comida polo medio. Na tradición galega, a morte nunca foi motivo para
baleirar a mesa, senón todo o contrario. Pensemos nos antigos banquetes
funerarios —os parrafeos ou comidas de enterro das nosas aldeas—, nos que tras
o sepelio a familia e a veciñanza compartían un xantar abondoso como xeito de
reafirmar a continuidade da vida diante do defunto. E pensemos tamén na noite
de Defuntos, cando en moitas casas do rural se deixaba a mesa sen
recoller do 1 ao 2 de novembro —con castañas, pan e viño— para que as ánimas da
familia participasen tamén do banquete doméstico.
Por último,
queda a actitude vital. Mentres o patricio romano observaba o seu esqueleto de
bronce ou madeira antes de brindar cunha copa de viño de Falerno, a sabedoría
popular galega condensou exactamente esa mesma filosofía da larva convivialis na conversa de
taberna, no furancho ou arredor dunha queimada. É o noso célebre «comamos e
bebamos, que hoxe estamos e mañá non sabemos». A retranca galega cumpre aquí a mesma
función que aquela peza de ourivería antiga, pois integra a certeza da morte
con humor e ironía para lle quitar solemnidade e celebrar, en compaña, o
milagre sinxelo de estar vivos
Quizais, no
fondo, aquel esqueleto articulado de Pompeia ou de Roma non estea tan lonxe das
nosas mesas de outono. Cambian o bronce e a prata polo barro e o viño novo,
pero permanece intacta a vella sabedoría de quen sabe brindar sabendo que o
tempo pasa.
![]() |
A larva convivialis romana como símbolo da fugacidade da vida, nun diálogo entre o antigo ritual do banquete e a tradición galega das ánimas
.png)

.png)
Comentarios
Publicar un comentario