SAN BENITIÑO E O SUSURRO DO TEMPO EN LÉREZ

Mateo Fontán Couto

O río Lérez murmura entre as pedras, e o vento recolle o eco dos séculos. Entre eles érguese o mosteiro de San Salvador, tranquilo, medido, gardando silencios que levan historias dentro, historias que esperan a quen saiba escoitar.

E quizais unha das máis vivas, das que nunca deixaron de latexar, é a da festa de San Benitiño.

Non foi en 1929 cando naceu, aínda que ás veces esa data se repita como punto de partida. Máis ben é unha referencia, un xeito de dicir que xa daquela a romaría tiña corpo, presenza, memoria compartida. A súa oficialidade chegaría despois, en 1967, cando foi declarada Festa de Interese Turístico, e anos máis tarde, en 1998, recoñecida tamén a nivel galego. Pero o importante —como tantas veces— non está nos papeis, senón na xente.

Porque cada ano, arredor dunha pequena imaxe, repítese un ritual que mestura fe, costume e esperanza. A figura de San Benitiño, humilde no tamaño pero inmensa na devoción que esperta, permanece no santuario mentres diante dela arde unha lámpada de aceite. Non hai segredo na súa composición: é aceite común, bendicido, queimado co paso das horas. E, porén, son moitos os que se achegan, que o tocan, que levan un pouco consigo, que o aplican na pel coa esperanza de aliviar verrugas ou doenzas.

Non hai ciencia que o explique. Ou quizais si: a da crenza. Porque para quen acode, o milagre non está no aceite… senón no acto de confiar.

E esa confianza, ás veces, deixa pegadas que mesmo sorprenden aos máis escépticos.

Cóntase que entre 1702 e 1709, cando o mosteiro era tamén un colexio de Artes, pasou por alí un home chamado a cambiar a forma de pensar do seu tempo: Benito Xerónimo Feijoo. Home de razón, de espírito crítico, pouco dado a aceptar milagres sen probas.

E, con todo, deixou escrito un: un neno, un accidente, unha nai desesperada que corre cara ao altar de San Benitiño. Unha pregaria. E despois… a recuperación inesperada, case inmediata, do pequeno. Feijoo, tan pouco amigo do extraordinario, recoñeceu aquel como o único milagre que podía afirmar con certeza.

Quizais porque o viu cos seus propios ollos. Ou quizais porque hai momentos nos que a realidade se abre paso por camiños que non sempre sabemos explicar.

Pero Lérez non foi só lugar de fe. Tamén foi espazo de pensamento. Entre estes muros formáronse monxes en gramática, en lóxica, en filosofía. Unha pequena universidade antes de que existisen como tal. E xunto a Feijoo, outra figura percorreu estes corredores: Martín Sarmiento, curioso incansable, atento ao detalle máis pequeno da vida cotiá, ás palabras da lingua, ás plantas, ás tradicións que o tempo ameazaba con borrar.

Se un buscaba desmontar crenzas, o outro trataba de conservar o mundo.

E así, entre discusións baixas, entre libros e reflexións, o mosteiro foi gardando algo máis ca pedra: gardou ideas.

Moito antes diso, mesmo, xa fora escenario de momentos que hoxe semellan afastados, case irreais. No ano 1113, a súa igrexa encheuse de clérigos e poder. Alí consagráronse dous bispos, nun acto que reuniu figuras clave da Igrexa do seu tempo. Lérez, por un día, converteuse no centro dunha rede que unía Galicia e Portugal, política e relixión, ambición e fe.

E se retrocedemos aínda máis, ata o século X, atopamos a súa orixe ligada a un rei, Ordoño II, e a unha pequena comunidade de monxes que comezaban a organizarse arredor da regra de San Bieito. Un inicio humilde, case en transición, entre o antigo e o novo, entre a liberdade do monacato visigodo e a disciplina que estaba por vir.

Logo chegarían séculos de todo tipo. Esplendor e decadencia. Riqueza e abuso. Mesmo épocas nas que os chamados abades comendatarios administraban o mosteiro sen habitalo, esgotando os seus recursos como unha praga silenciosa. Ou contratos nos que os campesiños debían pagar non só con diñeiro ou cereal, senón tamén con animais… e coa súa mellor posesión ao morrer.

Historias que hoxe soan afastadas, pero que forman parte dese mesmo fío que chega ata nós. E arredor, como sempre en Galicia, a lenda: castelos desaparecidos, mouros, túneles ocultos, torres derrubadas por raios interpretados como sinais divinos.

Ao final, todo se mestura, a fe e a razón. O milagre e o escepticismo. A historia documentada e a memoria que se transmite en voz baixa. E quizais iso sexa o máis fermoso de Lérez: que non obriga a escoller entre unha cousa e outra. Simplemente queda. E deixa que cada quen atope o seu propio sentido entre as súas pedras. Xa que hai lugares que non só gardan pasado, gardánnos a nós, sen que nos decatemos.

(Texto creado a raíz da interevención no programa La Tertulia, da Cadena Ser, o 21/ 03/ 2026 Día de San Benitiño de inverno).

San Benito de Lérez     (Chatgpt)