Danaides: un mito atrapado no cristal

Mateo Fontán Couto

O nome aparece na cartela do mesmo xeito que podería aparecer o título dun poema. Breve. Discreto. Case en silencio. Sen ese nome, probablemente o visitante deteríase na calidade do cristal, na delicadeza do relevo ou na elegancia das figuras femininas que abrazan o xarrón. Mais cando un le Danaides, a peza deixa de ser simplemente unha obra de arte para se converter na porta de entrada a unha historia que leva máis de dous mil anos viaxando pola memoria de Europa.

Ese é un dos pequenos milagres da exposición O arte do vidro. A maxia do cristal, que pode visitarse na Coruña. Entre as pezas procedentes do Musée Lalique atópase este extraordinario xarrón creado por René Lalique arredor de 1920, unha obra que resume á perfección o universo dun artista capaz de transformar o vidro nunha linguaxe propia.

Lalique iniciara a súa carreira como xoieiro e axiña se converteu nun dos grandes nomes do Art Nouveau. As súas creacións enchéronse de libélulas, orquídeas, pavos reais, serpes e figuras femininas inspiradas na natureza e no simbolismo da fin de século. Co paso do tempo abandonou progresivamente a xoiería para explorar as posibilidades do vidro industrial sen renunciar á excelencia artesanal. Daquela evolución naceron algunhas das pezas máis recoñecibles do Art Déco, onde a transparencia, a luz e o relevo adquiriron unha importancia extraordinaria. A fábrica que estableceu en 1922 en Wingen-sur-Moder continúa activa un século despois, e foi precisamente alí onde abriu en 2011 o Musée Lalique, dedicado a preservar o legado dun creador que cambiou para sempre a historia das artes decorativas.

Danaides

Resulta significativo que entre os seus modelos aparezan as Danaides. Os artistas sempre volveron á mitoloxía clásica buscando algo máis ca un repertorio de historias antigas. Procuraban símbolos.

Segundo a tradición grega, Dánao e Exipto eran irmáns. O primeiro tivo cincuenta fillas; o segundo, cincuenta fillos. Cando Exipto decidiu unir ambas as dúas familias mediante o matrimonio, Dánao sospeitou que detrás daquela proposta agachábase un intento de sometemento e fuxiu coas súas fillas ata Argos.

Ese episodio inspirou As Suplicantes, de Esquilo, unha das obras máis antigas que conservamos do teatro grego. Ás veces esquecemos que, antes de se converter nun relato de sangue, o mito das Danaides foi unha reflexión sobre o dereito de asilo. As fillas de Dánao chegan como estranxeiras, buscan protección e néganse a aceptar un matrimonio imposto. O conflito que Esquilo leva á escena non é só familiar; tamén é político, relixioso e profundamente humano.

A traxedia continúa despois. Obrigadas finalmente a casar, as mozas reciben do pai unha orde terrible: matar aos seus esposos durante a noite de vodas. Corenta e nove obedecen. Só Hipermnestra decide salvar a vida de Linceo, o único que respectara a súa liberdade.

A condena das súas irmás é ben coñecida. No Hades deberán encher eternamente un recipiente perforado polo que a auga escapa sen remedio. O esforzo nunca remata. Nunca produce resultado. Nunca existe descanso. Desde entón, o tonel das Danaides converteuse nunha das grandes metáforas da cultura occidental. A súa imaxe atravesou séculos, linguas e disciplinas artísticas sen perder forza.

Charles Baudelaire recolleuna en Les Fleurs du mal. No poema Le tonneau de la haine escribiu un verso memorable: «La Haine est le tonneau des pâles Danaïdes.» O odio é o tonel das pálidas Danaides. Un sentimento condenado a non atopar nunca satisfacción, exactamente igual ca aquela vasixa imposible de encher. A vella lenda grega deixaba de explicar un castigo dos deuses para describir unha paixón profundamente humana.

Procuro unha explicación á elección de Lalique. O seu xarrón non representa unha escena narrativa nin pretende ilustrar literalmente a mitoloxía. As figuras femininas aparecen fundidas coa materia, como se o cristal conservase a memoria dun relato antigo. A luz percorre a superficie da peza do mesmo xeito que a auga percorre o mito: sempre en movemento, sempre escapando. Hai obras que esixen ser contempladas dúas veces. A primeira admírase a habilidade do artesán. A segunda comezan a aparecer as historias que viven no seu interior.

Ao abandonar a exposición, o visitante leva consigo algo máis ca a lembranza dun fermoso obxecto de cristal. Leva tamén a compañía de cincuenta mulleres chegadas desde a Grecia antiga, dunha traxedia de Esquilo, dun verso de Baudelaire e da intuición de René Lalique de que os mitos nunca desaparecen. Só cambian de materia.

Ás veces son palabras.

Ás veces son mármore.

E, de cando en vez, convértense en cristal.

Xarrón Danaides. Vidro modelado a presión. 1920. Museo Lalique (Foto: M.F.C.)