KRAMPUS: A FACE ESCURA DO NADAL ALPINO
Mateo Fontán Couto
Cando pensamos no Nadal adoitan virnos á cabeza
imaxes de luces, panxoliñas, mercados con viño quente e a figura amable de San
Nicolao repartindo agasallos. Porén, nos Alpes europeos existe desde hai
séculos unha tradición moito menos doce e bastante máis escura que convive con
esa visión idílica: a do Krampus, unha criatura terrorífica que cada decembro
sae á rúa para lembrar que o Nadal nunca foi só un tempo de ledicia, senón tamén un período marcado pola sombra, a noite longa e a incerteza
do inverno.
O Krampus é unha
figura do folclore alpino presente sobre todo en Austria, Alemaña, Suíza,
Eslovenia, Hungría e o norte de Italia. O seu aspecto non deixa lugar a
dúbidas: cornos de cabra, pelo escuro, cabeiros afiados, ollos ameazadores e
unha lingua longa que adoita colgar de maneira grotesca. Moitas representacións
inclúen tamén cadeas, símbolo do seu sometemento á orde cristiá, e feixes de
varas de bidueiro coas que, segundo a tradición, castigaba aos nenos que se
portaran mal. A súa estética extrema remite a un tempo no
que a perda progresiva da luz solar se vivía como unha ameaza real, cando o
ciclo anual parecía deter o seu avance e a natureza entraba nunha especie de letargo.
 |
| O Krampus (Ilustración: M.F.C. mediante o programa ChatGPT) |
A diferenza de San Nicolao, encargado de premiar
o bo comportamento, o Krampus encarnaba o castigo. Nas lendas máis antigas non
se limitaba a meter medo: falábase de azoutar aos nenos desobedientes ou mesmo
de levalos nun saco cara ao inferno. A súa función era educar a través do
temor, nun momento do calendario entendido como limiar, no
que se cría que o mundo era máis vulnerable e que as normas debían reafirmarse
con forza.
A súa orixe é
anterior ao cristianismo. Moitos investigadores vincúlano con antigas
divindades pagás e espíritos do inverno propios das culturas xermánicas e alpinas.
Coa expansión da Igrexa, estas figuras foron reinterpretadas como demos ou
monstros, mais non desapareceron. Pola contra, integráronse no ciclo cristián
do Nadal como contrapunto escuro de San Nicolao, do
mesmo xeito que noutras rexións europeas sobreviviron seres asociados ás noites
de inverno e ao contacto co invisible.
O momento
culminante desta tradición chega coa Krampusnacht, a noite do 5 de decembro,
xusto antes do día de San Nicolao. Nesa data celébranse os coñecidos
Krampusläufe, desfiles nos que centos de persoas percorren as rúas disfrazadas
de Krampus. As máscaras, moitas delas talladas a man en madeira, son auténticas
obras de arte e poden custar miles de euros. O ambiente é intenso cos chocallos,
fachos, lume, ruído, alcohol e unha atmosfera que mestura festa popular e
ritual ancestral. O lume e o estrondo cumpren unha función
simbólica clara: afastar o mal, protexer a comunidade e marcar o paso dun ciclo
a outro.
Durante esa noite,
os participantes interactúan co público, perseguen aos curiosos e crean un
espectáculo que atrae milleiros de turistas cada ano. Nalgúns lugares, a
celebración chegou a ser tan descontrolada que as autoridades tiveron que
regular os desfiles para evitar feridos, en certo senso estas festas remiten a un fondo simbólico no que o perigo e o desorde estaban presentes.
As típicas postais
navideñas que representaban o Krampus
Algunhas postais de Nadal co Krampus como protagonista (S. XIX)
Nas últimas
décadas, o Krampus deixou de ser unha tradición local para converterse nun
fenómeno cultural global. O seu aspecto impactante fixo del un personaxe
recorrente en películas, series, videoxogos e cómics, ademais dun símbolo da
chamada “anti-Nadal”, unha reacción fronte á visión excesivamente edulcorada
das festas. Mesmo fóra de Europa, en países como Estados Unidos, celébranse
desfiles inspirados na Krampusnacht,
aínda que cun carácter máis lúdico ca ritual.
Hoxe, o Krampus xa
non funciona como ferramenta real de disciplina infantil, senón como expresión
cultural e espectáculo folclórico que recupera un pasado no que o medo e a
escuridade tamén formaban parte do ciclo anual. A súa presenza ensina que o
Nadal non sempre foi só luces e sorrisos, senón tamén un tempo para afrontar o
inverno, a noite e os límites do comportamento humano. Nese contexto, cando as
noites se alongan e o frío aperta, Europa énchese de símbolos ancestrais que
volven á superficie. Entre eles reaparece o Krampus, a figura cornífera que
acompaña a San Nicolao nalgunhas rexións alpinas e que, máis ca un simple
monstro do Nadal, actúa como eco doutros tempos. A súa estética feroz non
remite unicamente ao medo infantil, senón a un pasado pagán no que o inverno
era unha proba de supervivencia e os espíritos da natureza aínda non foran
desprazados polo calendario cristián.
O Krampus conecta
así con esas divindades antigas medio humanas e medio animais que poboaron a
imaxinación europea: Pan, Cernunnos ou os xenios dos bosques que gardaban a
fronteira entre o salvaxe e o civilizado. Coa chegada do cristianismo, estas
figuras foron empurradas ás marxes, convertidas en demos ou monstros, pero
nunca desapareceron de todo. Mudaron de nome e de función, pasando a ser
advertencias morais nun tempo —o Nadal— no que a luz regresa, mais a escuridade
aínda pesa.
 |
| Representacións do Krampus no lago Carezza. (Foto: Las huellas del pasado) |
En Galicia non hai Krampus, mais o seu espírito non nos resulta alleo. O noso Nadal tradicional tamén naceu nun territorio de montes, frío e lume de lareira. O Apalpador, carboeiro xigante das serras orientais, chega ás casas para comprobar se os nenos están ben mantidos e deixar castañas. Non castiga, pero observa; non ameaza, pero xulga. Como o Krampus, vén do monte e pertence máis á noite ca ao día, máis ao mundo antigo ca ao moderno. A tradición galega conserva outros seres e crenzas que reforzan esta visión dun inverno perigoso, tales como eses trasnos (denominados Trubincos na parrroquia de Salcedo) que baixaban polas chemineas durante o Nadal ou as ánimas dos defuntos que se cría que visitaban os fogares nestas datas.
Outras máscaras
galegas, aínda que saen noutros momentos do ano, axudan a entender este
parentesco simbólico. Os peliqueiros, os cigarróns, as pantallas… figuras míticas
do Entroido que fan soar campás, corren polas rúas e impoñen orde a través do
medo ritual. Non son malvadas, mais tampouco amables. Representan unha
autoridade primitiva que non precisa palabras, só presenza, a mesma lóxica que
sostén ao Krampus cando percorre as vilas alpinas facendo tremer aos nenos e sorrir aos adultos.
 |
| Peliqueiro (Foto de Máximo Godás nos anos 20 / Museo Arqueolóxico de Ourense) |
Mesmo na mitoloxía
galega máis escura atopamos ecos dese papel disciplinador. A Santa Compaña, o
Urco ou os avisos da noite non buscan só asustar, senón lembrar que existen
normas invisibles e límites que non se deben cruzar. O inverno, tanto aquí como
no centro de Europa, foi sempre o tempo propicio para escoitar esas historias,
para aceptar que o mundo non é só luz, nin o Nadal só dozura.
Quizais por iso o
Krampus volve hoxe, recuperado pola cultura popular, polo cinema e polas festas
urbanas, do mesmo xeito que Galicia trata de recuperar o Apalpador e a súa mitoloxía
esquecida. Non se trata de importar monstros alleos, senón de recoñecer unha
herdanza común: a necesidade humana de poñerlle rostro ao medo, de domesticalo
a través da festa e de anunciar, cada inverno, que a luz sempre regresa, pero
nunca sen pasar antes pola escuridade.
Comentarios
Publicar un comentario